Naamsverklaring
Hemmerik
Romp

HEMMERIK

Een naam die velen van de familie Tjemmes bekend in de oren klinkt en weer anderen van de familie hebben er gewoond en er herinneringen aan.

WAT BETEKENT DEZE NAAM ?

Deze naam kan alleen maar ontstaan zijn in de twee noordelijke provincies van Nederland en het noordwesten van Duitsland.

De naam Hemmerik, waarvan de oorspronkelijke vorm eigenlijk HEMMERK is, bestaat uit twee delen te weten:

HEM en MERK

HEM betekent HEEM (huis, of in Friesland dorp of buurtschap) of HEIM en

MERK betekent MARK of grensgebied.

Omdat de naam als eerste in het Fries voorkomt werd MARK uitgesproken als MERK.

De MARKEN hebben in heel Europa bestaan en zo ook in Friesland

Zo betekent HEMMERK: Mark der woonplaats of dorpsmerk.

Het was een stuk woeste grond wat tussen de dorpen lag en werd meestal gezien als gemeenschappelijk bezit wat als weidegrond werd gebruikt.

De HEMMERIKKEN werden gescheiden van elkaar door een grenssloot de HEMMERIKMAAR.

De benaming hemmerik is latere eeuwen veel weidser gezien, dan bedoelde men het hele gebied waar het dorp in lag.

Ook bestaat er verschil tussen de uitleg van de Friezen en de Groningers.

Met een kleine tekening wordt het wat duidelijker: HEMMERIK (63K)

Volgens "Aardrijkskundige boek der Nederlanden vijfde deel van 1844 (bijeengebracht door A.J.van der Aa zijn er nog de navolgende Hemrikken.

HEMRIK of HEMMERIK.

In Friesland, 3,½ uur gaans naar het O.N.O. vanuit Heereveen in Opsterland in kwartier zevenwouden.

In Drenthe, 1 uur Z.O. van Beesterswaag in eene boschrijke streek, aan den grooten of heerenweg naar Drenthe..

HET HEMRIK

Meer in het Gooregt prov.Groningen ½ uur Z.van Haren bewesten den straatweg aan het Horensche diep.

In "Het dijk en waterschapsrecht in Nederland vóór 1795" van A.A. Beekman staat o.a.;

HEMMERCK(E), HEMMERIC(K), HEMMERYCK, HEMRIC, HEMRIKE;

HAMMERK, HAMMERICK, HAMRIC, HAMREKE;

HEIMERICK, HIMMERRIK.

Zo is te zien dat er vele benamingen zijn voor het zelfde begrip, nu is het zo dat het niet een vaststaand iets is, maar een veelvoud van begrippen welke in elke provincie en / of streek zo zijn eigen betekenis heeft.

Deze verschillen in betekenis zijn in de loop der eeuwen ook weer gewijzigd.

In Nederlandse plaatsnamen (Leiden 1956) van H.J. Moerman geeft voor HAMRIK weer de volgende verklaring;

HAMRIK (in de mideleeuwen) of Hemmerck, in het Noorden

weiland, dat vroeger in gemeenschappelijk gebruik was;

ook HEMRIK genoemd.

HEM-MARK de Mark(e) behorend bij een hem, in dit geval een buurtschap.

Dat de plaatsnaam HEMELRIJK een vervorming is van HAMRIK is niet waarschijnlijk.

Ook de gedachte dat de naam afkomstig is van de begraafplaats en daardoor van HEMELRIJK naar HEMRIK is verbasterd is niet aannemelijk.

Op een kaart uit ca 1750 van het gebied wordt de plaats waar nu het HEMRIK staat het HAMMERIKKERHOOG genoemd.

Het bestond uit heideveld, dus het heeft een gemeenschappelijke functie gehad, omdat de dichtsbijzijnde bebouwing de huizen van LEEK en NIETAP waren.

Het heideveld ligt hoger dan de gronden welke richting Hoofddiep (de vaart vanaf NIETAP richting LEEKSTERMEER) gaan.

Volgens de oude kaart ligt het gebied waar het voormalige steenfabriek "LINDENSTEIN" heeft gestaan weer iets hoger dan het HEMRIK.

Het gedeelte is ook wat hoger dan de rest van het gebied.

Gezien de oude kaart zou het kunnen zijn dat de hoofdvaart een wat bredere stroom geweest is.

Dat verklaart misschien ook het moerassige gebied in de omgeving

Een andere mar toch ongeveer gelijke invalshoek die ik kreeg toegespeeld

Over de betekenis van het toponym Hemmerik zijn al heel wat discussies gevoerd.

Allereerst moeten we vaststellen dat de naam als toponym vaker voorkomt.

We kennen ook een Hemrik Hamrik ten NW van het dorp Marum en in Friesland ten N. van Swichum en ten O. van de stad Leeuwarden (nu een bekend industriepark). In de Friese Wouden, vlak bij Bakkeveen, ligt ook een dorp dat Hemrik heet. Even buiten Groningen vinden we de Stadshamrik, verderop bij Noordbroek het Noordbroeksterhamrik. De naam komen we ook tegen aan de overkant van de Ems. Daar ligt bijvoorbeeld DitzumerHammrich.

Al die vormen hemrik,hamrik,hammrich zijn aan elkaar verwant. De omgeving van ons Hemmerik wordt in de 18de eeuw op de Hattingakaart aangeduid als het Hammerieker Hoog.

Opvallend is dat de naam zich beperkt tot het Friese nederzettingsgebieden langs de Noodzeekust. Dat is niet toevallig. Hemrik is een oude Friese naam, die voor het eerst als hammerk voorkomt in oude Friese rechtsteksten. Kenners van het Oudfries zijn het er wel zo ongeveer over eens dat de naam twee betekenissen kan hebben:

A de gemene dorpsgronden. -merk heeft hier dezelfde betekenis als mark(e): de gemeenschappelijke gronden binnen het dorpsterritoir.

B een deel van het dorpsgebied dat als gemeenschappelijke weidegrond dient. Volgens het Westerlauwers Schoutenrecht (11/12de eeuw) zouden de gebruiksrechten binnen de hammerk hemrik om de vier jaar opnieuw verdeeld moeten worden. Of dat overal gebeurd is en of daar in later tijd ook de hand is gehouden, weet ik niet.

Wanneer ik het goed zie heeft de tweede betekenis het meeste gewicht gekregen. Een hemrik is dan het resterende deelvan de oorspronkelijk gemeenschappelijke gronden, van de hooilanden en met name van de weidegronden.We moeten in dit verband bedenken dat de gemene gronden al vanaf de late middeleeuwen te maken hebben met een proces van voortgaande individualisering van bezit.

Wat betekent dit nu voor de interpretatie van ons Hemmerik? Ik houd het erop dat we ook hier te maken hebben met de betekenis van een gebiedje dat oorspronkelijk gemeenschappelijk gebruikt is.

Het zal behoord hebben tot de van Leutingewolde. Wanneer we naar de kadasterkaart van 1832 kijken zien we dat de hooilanden van Leutingewolde (de Bolmert en de Jarrens) een opstrekkende verkaveling kennen, vanaf de es tot aan het oost-west lopende deel van de Leke, later het Leekster Hoofddiep.

Het dorpsgebied ten westen van deze in aanleg middeleeuwse kavelstroken, dat behalve de Rietmaat ook het Hemmerik omvat, is kennelijk pas later verdeeld.

Het kent ook een heel andere kavelrichting. Dat zou kunnen impliceren dat met name het hoger gelegen Hemmerik nog lange tijd door de boeren van Leutingewolde gemeenschappelijk is gebruikt, met name als weidegrond.

Ook in 1832 is het als zodanig nog steeds in gebruik.

Pas in de 17de eeuw, in 1645, is van een eerste verkoping sprake.

De individualisering van grondbezit lijkt hier pas goed op gang te komen na 1750 en vindt haar hoogtepunt in de eerste helft van de 19de eeuw.

Hoe dan ook, de naam Hemmerik lijkt hier voor een complex van in oorsprong gemeenschappelijke weidegronden geheel op zijn plaats. De naam is m. i. laat-middeleeuws. Een argument daarvoor is dat het om een oud-Friese naam gaat, die goed past bij de  andere Friese namen als Jarrens en Gouwe in dit noordelijkste stukje van Drenthe, die wijzen op een Friese kolonisatie van de lage landen rond het Leekstermeer na de 11de eeuw. Zoals bekend is in het aangrenzende Westerkwartier en in de Ommelanden nog tot in het begin van de 16de eeuw Fries gesproken.

Hierbij nodig ik iedereen om zijn/haar zienswijze te geven over de naam "Hemmerik" in al zijn varianten.

terug naar de eerste pagina